دستهء ديگر ، آياتى بودند كه به خاطر سبب و انگيزه‌اى كه در عصر وحى روى داده ، و نزول قرآن را دربارهء آن اقتضا كرده است ، فرود آمده‌اند ؛ مانند مشكلى كه در برابر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله يا در مسير دعوت خود نمايى كرده باشد و راه حل بخواهد ، يا پرسشى كه پاسخ بطلبد ، يا رويدادى كه ناگزير بايد تفسير بشود . اين گونه انگيزه‌ها و سببها را كه نزول قرآن را به دنبال داشتند ، « اسباب نزول » ناميدند . بنابراين ، « اسباب نزول » عبارتند از « پديده‌ها و مسائلى كه در عصر وحى روى داده ، و نزول وحى را دربارهء خود اقتضا كرده‌اند » . از جمله ، ساخته شدن مسجد ضرار ، به دست منافقين ، به قصد فتنه انگيزى ؛ كه اين اقدام منافقين به صورت يك مشكل در مسير دعوت اسلام قرار گرفت ، و نزول وحى را دربارهء خود برانگيخت ، و اين آيهء شريفه در آن ارتباط فرود آمد : وَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَ كُفْراً وَ تَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ . . . « 1 » . نيز ، پرسش بعضى از اهل كتاب از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مثلا دربارهء « روح » ، كه حكمت الهى اقتضا كرد به آن پرسش در قرآن پاسخ داده شود ، و اين آيهء شريفه نازل شد : وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ ، قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي ، وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا « 2 » ؛ و به اين ترتيب ، آن پرسش اهل كتاب ، در رديف اسباب نزول جاى گرفت . نيز ، داستان برخورد بعضى دانشمندان يهود ، كه مشركان مكّه از ايشان پرسيدند : كدام راه يافته‌تريم ؟ محمّد و يارانش ، يا ما ؟ و ايشان از روى تملّق پاسخ دادند : شما راه يافته‌تر از محمّد و يارانش هستيد ؛ با آن كه اوصاف پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را كه در كتاب آسمانى خود داشتند با آن حضرت منطبق يافته بودند ، و ميثاقهاى مكرر از آنان گرفته شده بود كه آن اوصاف را كتمان نكنند ، و خود آنان با مسلمانان در اعتقاد به خدا و ايمان به وحى و كتابهاى آسمانى و سراى ديگر وجه اشتراك داشتند . اين رويداد ، بنابر بعضى روايات ، انگيزه‌اى براى نزول اين آيهء شريفه گرديد : أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ يَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا « 3 » .

--> ( 1 ) توبه / 107 ( 2 ) اسراء / 85 ( 3 ) نساء / 51